مالکیت اختراع کارمند بر چه اساسی تعیین می شود
مالکیت اختراع کارمند را ماده ۹ قانون حمایت از مالکیت صنعتی (مصوب ۱۴۰۳) تعیین می کند. اگر اختراع ناشی از استخدام یا قرارداد باشد، حقوق مادی آن، یعنی حق بهره برداری انحصاری، متعلق به کارفرماست، مگر اینکه طرفین جور دیگری توافق کرده باشند. اگر اختراع در چهارچوب موضوع فعالیت قراردادی مخترع نباشد، یا قرارداد درباره آن تعیین تکلیف نکرده باشد، حقوق مادی با مستخدم یا پیمانکار است. فقط وقتی از دانش یا تجهیزات کارفرما استفاده شده باشد، حکم تبصره ماده ۹ فرق می کند.
نام مخترع از سرنوشت حق مادی جداست. متقاضی ثبت باید نام مخترع را به مرجع ثبت اعلام کند و طبق ماده ۵۶ حق معنوی اختراع دائمی است؛ دارنده این حق همیشه مخترع است، هرچند حقوق مادی گواهینامه به شخص دیگری برسد.
در عمل، بیشتر اختلاف ها از ابهام قرارداد می آید، نه از متن قانون. اگر شرح شغل و قرارداد روشن نباشد، هر دو طرف می توانند ادعای مالکیت کنند و کار به اثبات با مدارک می کشد.
اختراع ناشی از وظایف شغلی به چه کسی می رسد؟
قانون عنوان جداگانه ای به نام «اختراع خدمتی» ندارد، ولی در عمل به اختراعی که کارمند در اجرای وظایف قراردادی اش می سازد همین را می گویند. ماده ۹ برای این حالت قاعده روشنی دارد: حقوق مادی به کارفرما می رسد، مگر در قرارداد چیز دیگری نوشته شده باشد. در اظهارنامه، کارفرما به عنوان مالک و کارمند به عنوان مخترع معرفی می شوند، چون ماده ۱۴ هویت هر دو را جداگانه می خواهد.
اگر نتیجه کار کارمند شکل ظاهری یک محصول باشد، موضوع طرح صنعتی است و در فصل طرح صنعتی قاعده ای مشابه ماده ۹ دیده نمی شود. ثبت آن مسیر و هزینه ثبت طرح صنعتی جداگانه ای دارد.
چه نشانه هایی اختراع را به وظایف شغلی وصل می کند
ماده ۹ مرز را با عبارت «چهارچوب موضوع فعالیت قراردادی مخترع» می کشد. چند پرسش به تشخیص این چهارچوب کمک می کند:
- آیا موضوع اختراع در شرح شغل، قرارداد یا پروژه ای که برای کارمند تعریف شده آمده است؟
- آیا قرارداد درباره مالکیت اختراع ها و دستاوردهای فنی چیزی نوشته است؟
- آیا کارمند از دانش، اطلاعات، فناوری یا تجهیزات کارفرما استفاده کرده است؟
- آیا موضوع اختراع به زمینه فعالیت و محصولات کارفرما مربوط است؟
متن ماده ۹ درباره ساعت کاری یا محل انجام کار چیزی نمی گوید. ملاک اصلی، چهارچوب وظایف قراردادی و استفاده از امکانات کارفرماست. پس ایده ای که در خانه و روز تعطیل شکل گرفته، اگر به وظایف شغلی برگردد، همچنان با قاعده کارفرما سنجیده می شود. آنچه در عمل مدرک می خواهد، شرح شغل، گزارش پروژه و سابقه استفاده از امکانات شرکت است.
وقتی قرارداد درباره اختراع ساکت است
این حالت ظریف ترین بخش ماده ۹ است. قاعده اصلی ماده می گوید اختراع ناشی از استخدام یا قرارداد مال کارفرماست. اما تبصره می گوید اگر درباره اختراع ناشی از اجرای قرارداد تعیین تکلیف نشده باشد، حقوق مادی به پیمانکار یا مستخدم می رسد. ظاهر متن این است که سکوت قرارداد می تواند به نفع کارمند تمام شود و کارفرمایی که فقط به قاعده اصلی تکیه کند، غافلگیر می شود. نتیجه عملی ساده است: تکلیف اختراع های ناشی از کار را صریح و کتبی بنویسید.
اختراع خارج از وظایف که با امکانات کارفرما ساخته شده
تبصره ماده ۹ حالت دیگری را هم جدا می کند. اگر اختراع خارج از موضوع فعالیت قراردادی کارمند باشد، حقوق مادی اصولا با خود اوست. اما اگر برای ساخت آن از دانش، اطلاعات، فناوری، ابزار یا تجهیزات کارفرما استفاده شده باشد، حق ثبت اختراع و حقوق ناشی از گواهینامه باز هم به مخترع می رسد و کارفرما فقط حق بهره برداری غیرانحصاری پیدا می کند.
اشتباه رایج کارفرمایان این است که هر ایده ای را که با دستگاه یا نرم افزار شرکت ساخته شده، متعلق به شرکت می دانند. قانون این را نمی گوید. استفاده از امکانات شرکت به او اجازه ای می دهد که انحصاری نیست و مالک ثبت همان کارمند می ماند.
هر ترتیب دیگری، مثل پرداخت هزینه استفاده از آزمایشگاه یا مالکیت مشترک، باید پیش از شروع کار و کتبی توافق شود، چون قانون مبلغی برای آن تعیین نکرده است. در همان توافق باید معلوم شود چه کسی هزینه های ثبت اختراع و هزینه تمدید سالانه را می پردازد.
مسئله مالکیت اختراع کارمند در شرکت های دانش بنیان و واحدهای تحقیق و توسعه حساس تر است، چون کارمند هم موضوع پژوهش و هم تجهیزات را از شرکت می گیرد. شرح پروژه، بند مالکیت اختراع و تعهد محرمانگی باید پیش از شروع کار بسته شود. اطلاعات فنی ثبت نشده هم می تواند سر تجاری باشد، به شرط آنکه دارنده تدابیر متعارفی برای محرمانگی داشته باشد (ماده ۱۲۲). دستیابی به آن یا افشایش بدون اذن مالک هم نقض اسرار تجاری است (ماده ۱۲۳).
حق معنوی مخترع با تغییر مالک چه می شود؟
ماده ۵۴ دو جنبه معنوی برای اختراع می شمارد. یکی حق ذکر نام مخترع در گواهینامه است، حتی اگر حقوق مادی ثبت اختراع به دیگری تعلق داشته باشد. دیگری بهره مندی از تقدیر، پاداش، جایزه نقدی و امتیازاتی است که به عنوان دستاورد علمی به اختراع داده می شود.
کارفرما نمی تواند نام مخترع را از گواهینامه حذف کند. فقط خود مخترع می تواند کتبا از مرجع ثبت بخواهد نامش درج نشود؛ ماده ۱۵ هم این درخواست را از پیوست های اظهارنامه می شمارد. نوشتن نام شخص دیگری به جای مخترع هم ممکن نیست، چون ماده ۵۵ تعهد به این کار را بی اثر می داند.
اشتباه رایج برخی مدیران این است که حقوق ماهانه را بهای نام کارمند هم می دانند. حقوق مادی ممکن است به شرکت برسد، اما حق معنوی با مخترع می ماند.
جایزه علمی اختراع حق چه کسی است؟
بند ۲ ماده ۵۴ تقدیر و جایزه هایی را که به اختراع به عنوان دستاورد علمی داده می شود، از آن مخترع می داند، حتی اگر حقوق مادی ثبت اختراع مال شرکت باشد. این بند درباره جایزه خود اختراع است و سهم کارمند از درآمد فروش آن را در بر نمی گیرد.
برای چنین سهمی در قانون حمایت از مالکیت صنعتی قاعده ای دیده نمی شود. اگر قرار است کارمند علاوه بر حقوق از درآمد اختراع پاداشی بگیرد، میزان و زمان پرداخت را قرارداد کار یا توافق جداگانه تعیین می کند.
اختلاف بر سر مالکیت را کجا باید برد؟
اگر کسی خود را مالک اختراعی بداند که دیگری برایش اظهارنامه داده، ماده ۳۰ مسیر مشخصی دارد: معترض باید هم زمان با اعتراض، برای خودش هم تقاضای ثبت اختراع بدهد و هزینه ثبت را بپردازد. مرجع ثبت ظرف ده روز اعتراض نامه را به متقاضی ابلاغ می کند و متقاضی باید ظرف بیست روز پاسخ مکتوب بدهد. اگر ساکت بماند یا اعتراض را بپذیرد، درخواست او مسترد محسوب می شود.
هیأت رسیدگی به اختلافات ثبت مالکیت صنعتی، که ماده ۲۳ آن را تعریف می کند، جای دیگری است. اعتراض به رد اظهارنامه یا تصمیم رفع نقص را باید ظرف یک ماه از ابلاغ به مرجع ثبت داد تا به هیأت برود. اعتراض به پذیرش اظهارنامه پس از انتشار متن نهایی هم تا نه ماه ممکن است (ماده ۲۹). اختلاف قراردادی میان کارمند و شرکت، مثلا تفسیر یک بند، در این مواد تعریف نشده و نزد مرجع قضایی صالح بررسی می شود. اگر اختلاف به جدید بودن یا گام ابتکاری اختراع برگردد، باید شرایط ثبت اختراع را با مدارک پرونده سنجید. در همه این مراحل نظر یک حقوقدان لازم است.
بندهای قرارداد کار که مالکیت اختراع را روشن می کند
قرارداد کار ابزار اصلی تعیین مالکیت اختراع کارمند است، چون ماده ۹ قاعده اصلی را به توافق طرفین وابسته می کند. سه بند بیش از بقیه به کار می آید: تعریف روشن شرح وظایف و موضوع پژوهش، تکلیف اختراع هایی که در چهارچوب کار یا با تجهیزات شرکت ساخته می شود، و تعهد محرمانگی اطلاعات فنی.
عنوان شغلی مبهم بدترین حالت است. اگر قرارداد فقط «کارشناس فنی» بگوید، ثابت کردن اینکه اختراع در چهارچوب موضوع فعالیت قراردادی بوده یا نه، دشوار می شود. همین دقت در خرید و فروش شرکت هم لازم است، چون خریدار می خواهد بداند اختراع های شرکت به نام خود شرکت است یا کارمند.
برای اختراع هایی که کارمند بعد از ترک کار ثبت می کند، قرارداد می تواند بازه ای مشخص برای ادعای شرکت پیش بینی کند؛ قانون مدتی تعیین نکرده و طول آن توافقی است. در اختلاف، تطبیق ایده با مدارک ثبت اختراع و شرح فنی پروژه نشان می دهد ایده از کجا آمده است.
راه حل اختلاف را هم می شود از قبل در قرارداد نوشت، مثلا بررسی فنی مشترک پیش از رفتن سراغ دادگاه.
اظهارنامه و انتقال رسمی حق اختراع شرکتی
کارفرمایی که مالک حقوق مادی است، در اظهارنامه به عنوان مالک ثبت می شود و هویت مخترع جداگانه می آید (ماده ۱۴). قرارداد کار یا توافق نامه ای که نشان دهد چرا مالک با مخترع یکی نیست، باید همراه پرونده باشد. تعیین طبقه اختراع بر اساس طبقه بندی بین المللی اختراعات در اظهارنامه اختیاری است. اگر مدارک مطابق مواد ۱۵ و ۲۲ تنظیم نشده باشد، ماده ۲۳ یک ماه مهلت اصلاح و تکمیل می دهد.
اگر شرکت بخواهد حق اختراع را از کارمند بگیرد یا به خریدار منتقل کند، ماده ۵۸ شرط می گذارد: قرارداد انتقال مالکیت یا اجازه بهره برداری باید در دفتر اسناد رسمی ثبت شود و خلاصه آن پشت گواهینامه اختراع درج گردد. سردفتر پس از استعلام اصالت گواهینامه و احراز هویت طرفین سند را تنظیم می کند و به صورت الکترونیکی برای مرجع ثبت می فرستد. اثر این معامله بر اشخاص ثالث به رعایت همین ماده بستگی دارد. جزئیات این مرحله در مقاله انتقال اختراع و طرح صنعتی آمده است. رسیدهای پرداخت و مستندات توافق را هم باید بایگانی کرد.
مهلت های ثبت اختراع در قانون چقدر است؟
زمان ثبت اختراع را باید از خود قانون خواند، نه از وعده های کوتاه. مراحل و مهلت هایی که در متن قانون آمده این است:
- اصلاح نقص اظهارنامه یا مدارک: یک ماه (ماده ۲۳)
- بررسی ماهوی: ظرف یک سال از تسلیم اظهارنامه، با امکان افزایش تا شش ماه (ماده ۲۶)
- انتشار اظهارنامه: پس از هجده ماه از تاریخ تسلیم (ماده ۲۷)
- اعتراض به پذیرش پس از انتشار متن نهایی: تا نه ماه (ماده ۲۹)
- پرداخت هزینه گواهینامه: یک ماه پس از اعلام پذیرش نهایی، با تمدید تا شش ماه و جریمه (ماده ۳۲)
اعتبار گواهینامه بیست سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه است (ماده ۳۴) و پرداخت هزینه تمدید بعد از دو سال از همان تاریخ شروع می شود (ماده ۶۵). پس تکلیف مالکیت اختراع کارمند باید پیش از تسلیم اظهارنامه روشن شود.
برندنو در پرونده اختراع شرکتی چه می کند؟
برندنو در پرونده اختراع، مثل بقیه خدمات ثبت، نقش کارگزار را دارد: مدارک را کنار هم می گذارد، اظهارنامه را آماده و ثبت می کند و پرونده را تا نتیجه دنبال می کند. تفسیر قرارداد کار و تعیین مالکیت اختراع کارمند با طرفین قرارداد و حقوقدان آن هاست. اگر شرکتی هنوز تشکیل نشده و اختراع قرار است به نام آن ثبت شود، مراحل ثبت شرکت باید پیش از تسلیم اظهارنامه تمام شود تا مالک درست معرفی شود.
پیش از ثبت: بررسی مدارک و نوع حق
برندنو پیش از ثبت دو چیز را می سنجد: مدارک هویتی مخترع و مالک، و سندی که نشان می دهد چرا مالک غیر از مخترع است، مثل قرارداد کار یا توافق نامه. اگر قرار باشد حق اختراع به شرکت یا خریدار برسد، مسیر واگذاری قانونی اختراع از دفتر اسناد رسمی می گذرد و همین مرحله هم پیگیری می شود.
بعد از تسلیم اظهارنامه: پیگیری و هزینه ها
پس از تسلیم اظهارنامه، پرونده باید از رفع نقص، بررسی ماهوی، انتشار و مهلت اعتراض بگذرد. برندنو پاسخ اخطارها را با متقاضی هماهنگ می کند و مهلت ها را دنبال می کند. زمان واقعی هر مرحله به صف بررسی در مرجع ثبت بستگی دارد و عدد قطعی نمی دهیم. برای برنامه ریزی مالی، هزینه های قانونی ثبت اختراع را از ابتدا بپرسید و هزینه تمدید را هم در حساب بگیرید.
برای بررسی قرارداد پرسنلی یا مالکیت اختراع کارمند در یک پرونده مشخص، از تماس با ما با کارشناسان برندنو گفتگو کنید. نظر نهایی درباره تفسیر قرارداد با حقوقدان خودتان است.
منابع رسمی
- متن قانون حمایت از مالکیت صنعتی (مرکز پژوهش های مجلس): متن مواد ۹، ۱۲، ۲۳، ۵۴ و ۵۸ که در این مقاله آمده
- مرکز مالکیت معنوی: مرجع ثبت مالکیت صنعتی که اظهارنامه اختراع را دریافت می کند
