راهنمای کامل طبقه بندی بین المللی طرح صنعتی (لوکارنو)

موافقت نامه طبقه بندی بین المللی طرح های صنعتی که به نام موافقت نامه لوکارنو شناخته می شود، در سال ۱۹۶۸ میلادی در شهر لوکارنوی سوئیس به تصویب رسید. این معاهده زیر نظر سازمان جهانی مالکیت فکری (وایپو / WIPO) اداره می شود و ساختاری یکنواخت برای طبقه بندی کالاهایی که طرح صنعتی روی آنها اجرا می شود ارائه می دهد. سیستم لوکارنو به صورت دوره ای توسط کمیته کارشناسان وایپو بازنگری می شود تا با ظهور محصولات و فناوری های تازه هماهنگ بماند؛ در حال حاضر ویرایش پانزدهم ملاک عمل ادارات مالکیت صنعتی است.

هدف اصلی این سیستم، یکسان سازی شیوه دسته بندی طرح های صنعتی میان ادارات ثبت در سراسر جهان است. پیش از آن، هر کشور روش داخلی خود را برای بایگانی طرح ها داشت و همین، جستجوی سوابق، بررسی شرط تازگی طرح و تبادل اطلاعات میان کشورها را دشوار می کرد. با لوکارنو، هر طرح صنعتی بر اساس نوع کالایی که طرح روی آن اعمال شده در جایگاه مشخصی قرار می گیرد.

نکته ای که متقاضیان باید به آن توجه کنند، ماهیت اداری این طبقه بندی است. لوکارنو برای بایگانی، بازیابی اسناد، جستجوی سوابق و سازماندهی پرونده ها ساخته شده است. بر اساس خودِ متن موافقت نامه، تعیین یک طبقه برای یک طرح صنعتی به خودی خود هیچ حقی ایجاد نمی کند و دامنه حمایت قانونی را هم محدود یا گسترده نمی سازد؛ حقوق ناشی از ثبت طرح تابع قوانین ملی و میزان تازگی و اصالت ظاهر محصول است.

سیستم لوکارنو ساختاری سلسله مراتبی دارد. در بالاترین سطح، ۳۲ طبقه اصلی وجود دارد و هر طبقه به یک گروه کلی از محصولات اختصاص یافته است: پوشاک، مبلمان، ظروف، وسایل حمل و نقل و مانند آنها. علاوه بر این ۳۲ طبقه، یک طبقه ویژه با شماره ۹۹ با عنوان «متفرقه» وجود دارد تا کالاهایی که در هیچ یک از طبقات دیگر جای نمی گیرند در آن قرار بگیرند.

هر طبقه اصلی به چند زیرطبقه تخصصی تر تقسیم می شود. کد لوکارنو ساختاری دو بخشی دارد که با یک خط تیره از هم جدا می شود: بخش اول شماره طبقه اصلی و بخش دوم شماره زیرطبقه است. برای نمونه کد 09-03 یعنی طبقه ۰۹ (ظروف و وسایل بسته بندی و حمل کالا) و زیرطبقه ۰۳ (جعبه ها، صندوق ها، ظروف و قوطی های حلبی). همین دقت دو مرحله ای است که جستجوی سوابق را ممکن می کند.

برای سهولت کار، طبقه بندی لوکارنو یک فهرست الفبایی جامع از کالاها به همراه کد هر یک دارد؛ متقاضی می تواند نام کالا را در آن جستجو کند و کد دو بخشی متناظر را بیابد. افزون بر این، هر طبقه یادداشت های توضیحی دارد که مشخص می کند چه کالاهایی در آن طبقه می گنجند و چه مواردی به دلیل کاربرد متفاوت از آن استثنا شده و باید در طبقه دیگری جستجو شوند. خواندن این یادداشت ها پیش از انتخاب کد، بیشترین اثر را در درست درآمدن طبقه دارد.

قاعده اصلی در انتخاب کد لوکارنو این است که طبقه بندی بر اساس نوع و کاربرد کالایی انجام می شود که طرح روی آن پیاده می گردد، نه بر اساس شکل ظاهری، فرم هندسی یا زیبایی خودِ طرح. اگر طرحی فرم کروی دارد، جایگاه آن در «اشکال کروی» نیست؛ باید مشخص شود این فرم روی چه محصولی اجرا می شود — چراغ سقفی، توپ ورزشی یا ظرف تزئینی.

در کالاهای چندکاربردی، مبنا کاربرد اصلی و اولیه محصول است. اگر محصولی چند کاربرد هم سطح داشته باشد، ممکن است ذکر بیش از یک زیرطبقه لازم شود. در مورد مجموعه ها و ست ها — مانند سرویس غذاخوری یا ست ابزار دستی — چنانچه قطعات به صورت یک مجموعه هماهنگ عرضه شوند، کل مجموعه در زیرطبقه همان نوع کالا قرار می گیرد.

درباره اجزا و قطعات، اگر قطعه ای جداگانه تولید و به عنوان قطعه یدکی یا جزء قابل تعویض عرضه می شود (مانند دستگیره در یا سپر خودرو)، در زیرطبقه مربوط به همان اجزا طبقه بندی می شود. همچنین می توان چند طرح را در قالب یک اظهارنامه ثبت کرد، مشروط بر آنکه همه آن طرح ها به یک طبقه از طبقه بندی لوکارنو تعلق داشته باشند.

چند مثال ملموس:

• بطری پلاستیکی آب معدنی با بدنه ای متمایز در کد 09-01 (بطری ها، فلاسک ها، کوزه ها و ظروف تحت فشار).
• صندلی اداری با فرم تکیه گاه خاص در کد 06-01 (نشیمن گاه ها).
• قاب محافظ تلفن همراه در کد 03-01 (محفظه هایی که به طور خاص برای محتویاتشان طراحی شده اند) قرار می گیرد، در حالی که خودِ گوشی در کد 14-03 (تجهیزات مخابراتی) است — نمونه ای روشن از اینکه کالا تعیین کننده است، نه ظاهر.
• رویه یا زیره کفش ورزشی در کد 02-04 (پاپوش، جوراب و جوراب ساق بلند).
• چراغ جلوی خودرو در کد 26-06 (دستگاه های نوری برای وسایل نقلیه).

وایپو برای سه شاخه اصلی مالکیت صنعتی سه نظام طبقه بندی جداگانه دارد: نیس برای کالاها و خدمات علامت تجاری، IPC برای اختراع، و لوکارنو برای طرح صنعتی. هر سه را یک سازمان اداره می کند و هدف مشترکشان آسان کردن بایگانی و جستجوست، اما موضوعشان کاملا متفاوت است.

نیس کالاها و خدماتی را تفکیک می کند که یک برند برای معرفی آنها به کار می رود. IPC بر پایه راه حل فنی، ساختار کارکردی و فرایند استوار است. در مقابل، لوکارنو فقط ظاهر بیرونی یک محصول فیزیکی — فرم، خطوط و تزئینات — را دسته بندی می کند، بدون توجه به ارزش برند یا کارکرد فنی.

یک محصول واحد می تواند هم زمان در هر سه نظام جای بگیرد. یک جاروبرقی رباتیک را در نظر بگیرید: نام و لوگوی روی آن در نظام نیس ثبت می شود، مکانیسم داخلی و حسگرهایش ذیل IPC طبقه بندی می شوند، و شکل بدنه و تزئینات بیرونی اش بر اساس لوکارنو (برای نمونه 15-05: ماشین های شست و شو، نظافت و خشک کن) به عنوان طرح صنعتی به ثبت می رسد.

مرز عملی میان طرح صنعتی و اختراع همین جاست: طرح صنعتی از ظاهر محصول حمایت می کند و هیچ حمایتی از شیوه کارکرد یا مزیت فنی نمی دهد. اگر شکل یک محصول منحصرا نتیجه کارکرد فنی آن باشد و جنبه تزئینی مستقلی نداشته باشد، از حوزه طرح صنعتی بیرون می ماند و باید در قالب اختراع ارزیابی شود.

اداره مالکیت معنوی ایران طرح های صنعتی را بر مبنای طبقه بندی بین المللی لوکارنو بررسی و بایگانی می کند. به همین دلیل متقاضی باید هنگام تنظیم اظهارنامه، کد طبقه و زیرطبقه محصول خود را بر اساس این نظام مشخص کند.

انطباق کامل کد انتخابی با عنوان کالا، شرح طرح و تصاویر پیوست اهمیت زیادی دارد. تصاویر و توصیف باید دقیقا همان کالایی را نشان دهند که کد لوکارنو برای آن انتخاب شده است؛ هر ناهماهنگی میان این سه، بررسی پرونده را کند می کند.

اگر کد طبقه اشتباه انتخاب شود یا با تصاویر همخوانی نداشته باشد، کارشناس اداره مالکیت معنوی اخطار رفع نقص صادر می کند و متقاضی باید ظرف مهلت قانونی نسبت به اصلاح آن اقدام کند. بی پاسخ ماندن اخطار در مهلت مقرر می تواند به رد اظهارنامه بینجامد و زمان و هزینه صرف شده را از بین ببرد.

نقش دیگر لوکارنو در جستجوی سابقه پیش از ثبت است. با کدهای دو بخشی می توان پایگاه های داده طرح های ثبت شده را در همان طبقه جستجو کرد و پیش از تسلیم اظهارنامه فهمید که طرح مشابهی وجود دارد یا نه. این جستجو همان چیزی است که دو شرط اصلی ثبت — تازگی و اصالت طرح — را پیش از پرداخت هزینه محک می زند.

جدول زیر ۳۲ طبقه ی اصلیِ لوکارنو را با یادداشت های توضیحیِ وایپو نشان می دهد. زیرطبقه ها در موتور جستجوی طبقات طرح صنعتی قابل جستجو هستند.