ثبت برند مواد غذایی در ایران هر سال سخت تر می شود. طبق آمار رسمی مرکز مالکیت معنوی، در سال ۱۳۹۴ از ۶۴ هزار اظهارنامه علامت تجاری فقط حدود ۱۶ هزار مورد به ثبت رسید و بر اساس بررسی آگهی های ثبت علامت تجاری منتشرشده در روزنامه رسمی کشور، حدود یک پنجم اسم ها و صفت های پرکاربرد فارسی تنها در ده سال اخیر عیناً نام یک علامت تجاری در طبقه های غذایی شده اند. در این مقاله آمار ثبت علامت تجاری در طبقه های ۲۹ تا ۳۲ را از نگاه یک تولیدکننده و بسته بندی کننده مرور می کنیم و می گوییم این عددها برای انتخاب نام چه معنایی دارند.
برای یک تولیدکننده، تامین کننده یا واردکننده مواد غذایی، زنجیره تولید زمانی معنا پیدا می کند که محصول با هویتی مشخص روی قفسه فروشگاه ها بنشیند. سرمایه برای خرید خط بوجاری حبوبات، دستگاه های بسته بندی سلفونی، مخازن استیل روغن یا اجاره سوله و انبار اختصاص داده می شود، مواد اولیه از مزارع یا مبادی ورودی بنادر خریداری می گردد، اما وقتی نوبت به هویت رسمی کالا می رسد، کار به یک مانع فرسایشی به نام انتخاب و ثبت نام برخورد می کند.
بسیاری از فعالان صنعت غذا تصور می کنند با ابداع یک نام گوش نواز یا ترکیب دو کلمه معنادار می توانند ظرف چند ماه سند علامت تجاری خود را دریافت کنند و کارتن ها و لفاف های بسته بندی را زیر چاپ ببرند. واقعیت بازار و وضعیت اداری کشور تصویر کاملا متفاوتی را نشان می دهد. بررسی آگهی های ثبت علامت تجاری منتشرشده در روزنامه رسمی کشور نشان می دهد که طبقه های مرتبط با مواد غذایی به متراکم ترین و پرچالش ترین بخش های مالکیت صنعتی در ایران تبدیل شده اند. در این مقاله تحلیلی، با تکیه بر اسناد و آگهی های رسمی، روند اشباع نام های تجاری در این حوزه و راهکارهای پیش روی مدیران صنعتی را واکاوی می کنیم.
ترافیک سنگین در طبقه های خوراکی؛ کانون تمرکز تولید و بسته بندی
در طبقه بندی بین المللی کالاها و خدمات، چهار طبقه مشخص هسته اصلی تولید و فراوری مواد غذایی و آشامیدنی را تشکیل می دهند:
- طبقه ۲۹: شامل گوشت، ماهی، سبزیجات خشک و پخته، روغن های خوراکی، حبوبات بسته بندی شده، خشکبار، انواع کنسرو، ترشیجات و لبنیات.
- طبقه ۳۰: شامل برنج، آرد، چای، ادویه، غلات، قهوه، شیرینی و شکلات، ماکارونی، نان و قند و شکر.
- طبقه ۳۱: شامل محصولات کشاورزی خام، بذرها، دانه ها و میوه های تازه.
- طبقه ۳۲: شامل نوشیدنی های بدون الکل، آب های معدنی، آبمیوه ها، شربت ها و مالت ها.
طبق بررسی آگهی های ثبت علامت تجاری منتشرشده در روزنامه رسمی کشور، در سال های ۱۳۹۴ تا ۱۴۰۲ بین ۳۰ تا ۳۷ درصد آگهی های تقاضای ثبت، یعنی تقریباً از هر سه تقاضا یکی، دست کم یکی از طبقه های ۲۹ تا ۳۲ را در بر داشته است. طبقه ۳۰ به تنهایی پرتقاضاترین طبقه غذایی است و در سال ۱۴۰۰ نزدیک به ۹ هزار آگهی تقاضا در آن منتشر شد. تولید برنج، بسته بندی حبوبات، فراوری خشکبار و تولید نوشیدنی ها بخش بزرگی از جریان روزمره صنایع کوچک و متوسط ایران را تشکیل می دهند. ورود گسترده کارگاه های بسته بندی در دهه اخیر، تبدیل شدن کشاورزی سنتی به زنجیره های تجاری بسته بندی شده و اشتیاق واردکنندگان به داشتن مالکیت انحصاری روی بسته بندی محصولات وارداتی، این طبقه ها را به متراکم ترین طبقات اداره مالکیت معنوی تبدیل کرده است.
این تمرکز بالا به معنای مصرف شدن سریع ظرفیت های واژگانی است. برخلاف صنایعی مانند متالورژی یا تجهیزات الکترونیکی که با تنوع فنی نام گذاری می شوند، در مواد غذایی دامنه واژگان مطلوب مدیران بازاریابی محدود به کلماتی است که حس تازگی، اصالت، طعم، طبیعت، سلامتی و اشتها را القا کنند. وقتی هزاران پرونده روی همین مفاهیم متمرکز می شوند، فضای خالی برای نام های نو به سرعت از بین می رود.
پایان واژه های خوش آوا؛ بن بست لغوی در ادبیات صنایع غذایی
اگر چند سال پیش یک کارخانه دار می توانست با اتکا به کلمات اصیل فارسی یا ترکیب های ساده دو بخشی مثل «گل»، «کوه»، «دشت»، «مهر»، «نیک» و «طبیعت» نام تجاری بسازد، امروز بسیاری از این واژه ها در طبقه های غذایی گرفته شده اند. برای سنجیدن این وضعیت، حدود ۴ هزار اسم و صفت پرکاربرد فارسی که در لغت نامه دهخدا هم مدخل دارند، با نام علامت هایی مقایسه شد که در آگهی های ثبت علامت تجاری منتشرشده در روزنامه رسمی کشور در سال های ۱۳۹۴ تا ۱۴۰۳ آمده اند. فقط در همین ده سال و فقط در طبقه های غذایی ۲۹ تا ۳۲، حدود یک پنجم این واژه ها عیناً به عنوان نام یک علامت تجاری به ثبت رسیده اند و نزدیک به نیمی از آن ها دست کم در بخشی از نام یک علامت ثبت شده آمده اند. اگر همه طبقه ها را در نظر بگیریم، این سهم به حدود یک سوم برای نام کامل و نزدیک به دو سوم برای بخشی از نام می رسد. اگر دامنه را به همه اسم ها و صفت های لغت نامه دهخدا، یعنی بیش از ۳۵ هزار واژه، گسترش دهیم، باز هم نزدیک به ۳ هزار واژه از آن ها در همین ده سال عیناً نام یک علامت تجاری ثبت شده در طبقه های غذایی شده اند؛ واژه هایی که بیشترشان در گفتگوی روزمره هم به کار نمی روند. ثبت های پیش از ۱۳۹۴ در این شمارش نیامده اند، پس وضعیت واقعی از این هم شلوغ تر است. هر سال هم بین ۵ تا ۸ هزار نام فارسی تازه برای طبقه های غذایی آگهی می شود.
مشکل از جایی عمیق تر می شود که شرکت ها نه تنها یک واژه، بلکه تمام مشتقات، ترکیبات و حتی ریشه های معادل آن را به نام خود به ثبت رسانده اند. به عنوان مثال، اگر واژه ای حاوی ریشه یک گیاه یا صفت کیفی باشد، پرونده های قبلی معمولا تمام فرم های مشتق آن را در طبقه های ۲۹ و ۳۰ پوشش داده اند. این وضعیت موجب شده است که کارشناسان نام گذاری به سمت ساخت کلمات ساختگی، بی معنا یا بسیار پیچیده بروند؛ نام هایی که به سختی در ذهن مخاطب حک می شوند و هزینه های تبلیغاتی و بازاریابی را برای ورود کالا به قفسه فروشگاه ها چند برابر می کنند.
آگهی های تقاضای ثبت در طبقه ۳۰ از حدود ۵ هزار و ۴۰۰ مورد در سال ۱۳۹۴ به نزدیک ۹ هزار مورد در سال ۱۴۰۰ رسید؛ یعنی در شش سال حدود ۶۰ درصد بیشتر. این هجوم ثبت واژگان نه تنها نام های عام را سوزانده، بلکه نام های محلی، جغرافیایی و حتی اسامی خاص تاریخی را نیز در این حوزه اشباع کرده است.
تیغ تیز اخطار شباهت؛ بررسی اداری و تعارض های بصری و آوایی
تسلیم اظهارنامه ثبت علامت تجاری در اداره مالکیت صنعتی پایان راه نیست، بلکه آغاز یک فرایند قضایی-اداری پیچیده است. کارشناسان اداره ثبت، پرونده را از سه منظر بررسی می کنند:
- شباهت دیداری و نوشتاری در رسم الخط فارسی.
- شباهت آوایی و تلفظ واژه در بازار.
- شباهت مفهومی و معنایی با علامت های پیش تر ثبت شده.
در طبقه های شلوغ غذایی، فرار از این سه گانه بسیار دشوار است. ممکن است نام پیشنهادی شما املای متفاوتی داشته باشد، اما در تلفظ تلفنی، تبلیغات رادیویی یا مکالمات ویزیتورها با مغازه داران، با یک علامت دیگر اشتباه گرفته شود. همین امر مبنای صدور اخطار رد به دلیل شباهت شکلی یا ماهوی خواهد بود. آمار رسمی مرکز مالکیت معنوی تصویر روشنی از این فیلتر می دهد: در سال ۱۳۹۴ از ۶۴ هزار و ۲۰۸ اظهارنامه علامت تجاری فقط ۱۶ هزار و ۹۲ مورد به ثبت رسید، یعنی حدود یک از هر چهار. در سال ۱۴۰۴ هم از بیش از ۷۸ هزار اظهارنامه داخلی، بیش از ۲۶ هزار مورد ثبت قطعی شد. بررسی آگهی ها نشان می دهد بیشتر این ریزش پیش از مرحله آگهی رخ می دهد؛ تقاضایی که آگهی می شود، در حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد موارد به ثبت می رسد.
وقتی تقاضایی رد می شود، تولیدکننده دو راه پیش رو دارد: یا نام را تغییر دهد و ماه ها دوباره در انتهای صف بررسی منتظر بماند، یا به تصمیم اداره اعتراض کند و منتظر رسیدگی بماند. پیگیری اعتراض، علاوه بر هزینه های کارشناسی و دادرسی، ماه ها زمان مفید واحد تولیدی را می سوزاند، بدون آنکه نتیجه موفقیت آمیز آن حتمی باشد.
فرسایش زمانی؛ جدول زمانی واقعی از تقاضا تا صدور سند
یکی از خطاهای رایج در محاسبات مدیران بنگاه های غذایی، تخمین نادرست زمان لازم برای تکمیل مراحل ثبت است. مراحل ثبت علامت تجاری طبق قانون حمایت از مالکیت صنعتی به طور خلاصه این است:
- ثبت اولیه اظهارنامه در سامانه و قرار گرفتن در صف کارشناسی.
- بررسی پرونده توسط کارشناسان اداره مالکیت صنعتی.
- در صورت تایید، صدور آگهی نوبت اول (تقاضای ثبت) و درج در روزنامه رسمی.
- مهلت قانونی ۳۰ روزه برای اعتراض اشخاص ثالث از تاریخ انتشار روزنامه رسمی.
- واریز حق الثبت نهایی و انتشار آگهی نوبت دوم (ثبت قطعی).
- صدور سند انحصاری با اعتبار قانونی ده سال که قابل تمدید برای دوره های بعدی است.
بررسی آگهی های ثبت علامت تجاری منتشرشده در روزنامه رسمی کشور نشان می دهد که برای اظهارنامه ای که از بررسی سالم بیرون می آید، فاصله تسلیم اظهارنامه تا انتشار آگهی تقاضا معمولاً دو تا چهار ماه است؛ مهلت اعتراض و ثبت نهایی هم بعد از آن می آید. برای اظهارنامه ای که رد شود، این زمان عملاً از دست رفته است. در شرایطی که یک فعال اقتصادی می خواهد محصول برنج خود را پیش از فصل برداشت، یا ترشیجات و کنسرو را متناسب با زمان بارگیری میوه و سبزیجات به بازار برساند، از دست دادن ماه ها زمان به معنای خواب کامل خط تولید و ضرر سنگین به جریان نقدینگی است.
چالش بعدی در مهلت ۳۰ روزه اعتراض روزنامه رسمی رخ می دهد. شرکت های قدیمی تر با بهره گیری از وکلای حقوقی، تمام آگهی های روزنامه رسمی را پایش می کنند. اگر احساس کنند علامت جدید به نوعی در محدوده بازار آن ها وارد شده، اعتراض می دهند. هر اعتراض یعنی توقف پرونده تا رسیدگی و چند ماه زمان بیشتر برای پروژه.
ریسک ویرانگر چاپ بسته بندی پیش از اتمام مراحل ثبت
تولیدکننده ای که ماشین آلات را راه اندازی کرده و برای تامین کارتن، لفاف های پلیمری، قوطی های فلزی یا شیشه ها قرارداد بسته است، تحت فشار زمان تصمیم به چاپ بسته بندی پیش از اخذ سند نهایی می گیرد. این بزرگ ترین خطای اجرایی در صنایع بسته بندی و غذایی است.
سیلندرهای چاپ روتوگراور و کلیشه های فلکسوگرافی برای فیلم های بسته بندی برنج، خشکبار و تنقلات هزینه های میلیونی دارند. علاوه بر آن، حداقل تیراژ چاپ برای این نوع محصولات تناژهای بالایی است. اگر پس از چاپ بسته بندی ها، اداره ثبت تقاضا را رد کند یا پرونده در مرحله روزنامه رسمی با اعتراض رقیب روبرو شده و متوقف شود، تمام آن رول های چاپی و کارتن های آماده به ضایعات غیرقابل استفاده تبدیل می شوند.
خطر بزرگ تر این است که نام چاپ شده به علامت ثبت شده کس دیگری شبیه باشد. در این صورت دارنده آن علامت می تواند جلوی عرضه کالا را بگیرد و همه بسته بندی ها و کالای آماده در انبار بلاتکلیف می ماند.
خرید علامت تجاری ثبت شده؛ راهکار معقول برای سرعت عمل در بازار
در مواجهه با بن بست اسامی جدید، خطر رد شدن در کمیسیون ها و زمان انتظار طولانی، رفتار صنعتی در کشور دچار دگرگونی شده است. بسیاری از صاحبان سرمایه، به جای پیمودن مسیر فرسایشی تسلیم اظهارنامه جدید، به بازار نقل و انتقال علامت های تجاری آماده روی آورده اند. خرید یک علامت تجاری که پیش تر مراحل قانونی را پشت سر گذاشته و سند قطعی دارد، مزایای تعیین کننده ای به همراه دارد:
- حذف کامل ریسک رد اظهارنامه یا مواجهه با اعتراض اشخاص ثالث در روزنامه رسمی.
- حذف زمان انتظار کارشناسی و امکان ورود بلادرنگ به فرایند تولید و عقد قرارداد چاپ.
- آمادگی برای گرفتن پروانه ساخت و مجوزهای بهداشتی، که داشتن علامت تجاری ثبت شده از مدارک آن است.
- امکان وثیقه گذاری و بهره گیری از ارزش نام تجاری در تعامل با بانک ها و نهادهای مالی.
فرایند انتقال مالکیت یک علامت ثبت شده، از طریق تنظیم سند صلح رسمی در دفاتر اسناد رسمی و سپس ثبت انتقال اجرایی در اداره مالکیت صنعتی انجام می گیرد. این روند حقوقی مشخص، شفاف و کوتاه است. بر پایه آگهی های منتشرشده در روزنامه رسمی، تعداد انتقال رسمی علامت تجاری از حدود ۲ هزار و ۳۰۰ مورد در سال ۱۳۹۴ به حدود ۴ هزار و ۷۰۰ مورد در سال ۱۴۰۲ رسیده و تقریباً دو برابر شده است. مدیرانی که می دانند تاخیر در حضور کالا در بازار چه زیان مالی بزرگی به بار می آورد، ترجیح می دهند بودجه اولیه خود را برای تملک یک نام تثبیت شده هزینه کنند تا اینکه وارد مسیر نامعلوم ثبت اظهارنامه جدید شوند.
از طرف دیگر، بسیاری از علامت های ثبت شده در دست کسانی است که دیگر از آن ها استفاده نمی کنند. بازار خرید و فروش علامت تجاری این دارایی های بلااستفاده را دوباره به چرخه تولید برمی گرداند.
روش بررسی
یافته ها و ارزیابی های این مقاله تحلیلی بر پایه بررسی آگهی های ثبت علامت تجاری منتشرشده در روزنامه رسمی کشور استخراج شده است. در این شیوه پژوهش، داده های آگهی های روزنامه رسمی در بازه های زمانی مشخص، مشتمل بر موارد زیر در بازه ۱۳۹۴ تا ۱۴۰۲ شمرده و تحلیل شده اند. آمار کل اظهارنامه ها و ثبت ها از اعلام رسمی مرکز مالکیت معنوی سازمان ثبت اسناد و املاک کشور آمده است:
- آگهی های تقاضای ثبت علامت تجاری (نوبت اول) مندرج در طبقه های ۲۹، ۳۰، ۳۱ و ۳۲ بر اساس طبقه بندی نیس.
- آگهی های ثبت قطعی (نوبت دوم) و بررسی نسبت آنها به پرونده های تقاضا.
- آگهی های تغییرات شامل تغییر طبقه، اضافه کالا و به ویژه انتقال قطعی مالکیت علامت های تجاری.
تمرکز این بررسی بر تفکیک رفتار واژگانی متقاضیان در صنایع غذایی، طبقه بندی اسامی پذیرفته شده و مقایسه نام علامت ها با اسم ها و صفت های پرکاربرد فارسی و مدخل های لغت نامه دهخدا بوده است، و همه عددها از شمارش همین آگهی های رسمی به دست آمده اند.
جمع بندی برای تولیدکننده
برای یک فعال صنعتی که قصد تولید، درجه بندی، بسته بندی یا واردات اقلام غذایی را دارد، برخورد حساب شده با موضوع علامت تجاری تفاوتی با تامین خطوط صنعتی و سرمایه در گردش ندارد. توصیه های زیر می تواند از هدررفت منابع در این مسیر جلوگیری کند:
- پیش از انتخاب نام قطعی، از اتکا به واژه های عام، کلمات تک سیلابی خوش آوا یا صفات رایج مانند ناب، برتر، ممتاز، مزه و طعم خودداری کنید، چرا که این کلمات در طبقه های غذایی بارها ثبت شده اند.
- هرگز قبل از اتمام مرحله اعتراض روزنامه رسمی و صدور گواهی قطعی ثبت، اقدام به عقد قرارداد با چاپخانه ها برای تولید تیراژ بالای بسته بندی، لفاف، جعبه و ظروف چاپی نکنید.
- استعلام های سیستمی سطحی را با بررسی حقوقی اشتباه نگیرید؛ یک نام ممکن است در جستجوی ساده آزاد به نظر برسد، اما به دلیل تداخل مفهومی یا آوایی با علایم پیشین رد شود.
- اگر برای ورود به بازار، بهره برداری از فصل زراعی خاص یا استفاده از ماشین آلات مستقر در کارخانه با محدودیت زمانی روبرو هستید، گزینه خرید علامت تجاری ثبت شده را به صورت جدی بررسی کنید؛ هزینه خرید یک برند آماده معمولا کمتر از زیان خواب سرمایه و توقف خط تولید در انتظارهای طولانی اداری است.
- همواره انتقال رسمی علامت های تجاری را صرفا از مسیرهای رسمی، تنفیذ دفاتر اسناد رسمی و درج انتقال در سامانه مالکیت صنعتی دنبال کنید تا تمام حقوق مرتبط با سابقه برند و محصولات تحت پوشش به شکل قانونی به مجموعه شما منتقل شود.
اگر می خواهید از همین حالا با یک نام ثبت شده کار را شروع کنید، فهرست برندهای آماده فروش و علامت های تجاری ثبت شده را ببینید، مراحل حقوقی را در راهنمای خرید علامت تجاری ثبت شده بخوانید و برای انتخاب درست طبقه کالا به طبقه بندی بین المللی علامت تجاری (نیس) سر بزنید.
